Àwọn olùgbé àdúgbò Karanla, tó jẹ́ àdúgbò abúlé kan ní agbègbè Mowe ní Ìpínlẹ̀ Ogun, ti bẹ̀bẹ̀ sí ìjọba ìpínlẹ̀ náà pé kí wọ́n tún ọ̀nà àdúgbò wọn ṣe. Wọ́n ní ipò búburú tí ọ̀nà náà wà ti ń ṣèdíwọ́ fún ìrìnàjò, ó sì ń kan ọ̀nà ìgbésí ayé wọn.
Àwọn olùgbé náà, tí wọ́n sọ̀rọ̀ nígbà ìbẹ̀wò kan sí àdúgbò náà ní ọjọ́ Ajé, sọ pé ó ti lé ní ogún ọdún tí wọ́n ti fi àwọn ọ̀nà náà sílẹ̀ láìṣe àtúnṣe tó yẹ.
Nígbà ìbẹ̀wò sí àdúgbò náà, a rí bí àwọn olùgbé àti àwọn awakọ̀ alùpùpù ṣe ń jìyà láti gba ojú ọ̀nà tí ó bàjẹ́ kọjá. Àwọn apá kan nínú ọ̀nà náà kún fún erùpẹ̀, ilẹ̀ sì gún régé.
Wọ́n sọ pé ipò náà máa ń burú síi ní àsìkò òjò, tí ìrìnàjò sì máa ń ṣòro fún àwọn olùgbé, awakọ̀ ọkọ̀ àti awakọ̀ alùpùpù.
Awakọ̀ alùpùpù òwò kan, Saheed, sọ pé ọ̀pọ̀ àwọn awakọ̀ alùpùpù àti ọkọ̀ máa ń yẹra fún àdúgbò náà nítorí ipò ọ̀nà náà.
Ó ní:
“Nígbà tí òjò bá rọ̀, ọ̀nà náà máa ń burú ju bí ó ṣe rí báyìí lọ. Àwa awakọ̀ alùpùpù òwò, àti àwọn tó ní ọkọ̀ ńlá pàápàá, máa ń sá kúrò ní agbègbè yìí nítorí ọ̀nà náà. Kí wọ́n ṣàánú wa.
“Bí ìjọba bá lè ràn wá lọ́wọ́ láti tún ọ̀nà náà ṣe, inú wa máa dùn gan-an, bẹ́ẹ̀ ni inú àwọn ará àdúgbò náà náà máa dùn.”
Ọ̀kan lára àwọn olórí àdúgbò ní Karanla Village, Mukaila Jimoh, sọ pé ó ń ṣòro fún àwọn olùgbé láti wọlé tàbí jáde ní àdúgbò náà. Ó ní àwọn ọ̀nà pàtàkì méjì tó so àdúgbò náà mọ́ Mowe àti Lotto kò dáa rárá.
Ọkùnrin náà, tó ti lé ní ọgọ́rin ọdún, sọ pé ipò ọ̀nà náà ti ń burú síi lọ́dọọdún, bó tilẹ̀ jẹ́ pé àwọn olùgbé máa ń kópa nínú ìdìbò.
Jimoh ní:
“Láti jáde lọ báyìí ti di ìṣòro fún wa. Ọ̀nà wa ní ọ̀nà méjì; ọ̀kan ń lọ sí Mowe, èkejì sì ń lọ sí Lotto. Kò sí èyí tí ó dáa rárá.
“Mo ti lé ní ọgọ́rin ọdún, ó sì ti lé ní ogún ọdún tí ipò ọ̀nà yìí ti ń burú ju bó ṣe rí tẹ́lẹ̀ lọ. Ó dà bí ẹni pé a kò ní ìjọba níbí. Nígbà tí ìdìbò bá dé, a máa ń lọ dìbò pẹ̀lú gbogbo ìṣòro, síbẹ̀ kò sí àǹfààní kankan fún wa.
“Yàtọ̀ sí ìyàn tí a ń kojú níbí àti bí epo bẹtiroli ṣe ṣòro láti rí ní agbègbè wa, ọ̀nà náà burú gan-an, a sì nílò kí ìjọba ṣe nǹkan kan nípa rẹ̀.”
Awakọ̀ alùpùpù òwò mìíràn, tí kò fẹ́ kí wọ́n sọ orúkọ rẹ̀, sọ pé àwọn olùgbé máa ń kojú ìṣòro oríṣìíríṣìí gẹ́gẹ́ bí ojú ọjọ́ ṣe rí.
Ó ní:
“Nígbà tí òjò bá rọ̀, àwọn ènìyàn máa ń sá kúrò lórí ọ̀nà yìí. Ní báyìí, erùpẹ̀ ni ìṣòro wọn, ó sì ń fa òtútù sí wọn nítorí ipò ọ̀nà náà. Nígbà tí òjò bá sì rọ̀, ipò náà máa ń burú gan-an.”
Ó tún sọ pé owó ọkọ máa ń pọ̀ síi ní àsìkò òjò, nítorí àwọn awakọ̀ alùpùpù máa ń dojú kọ ewu púpọ̀ síi kí wọ́n tó lè gba àwọn ibi tí ọ̀nà náà ti bàjẹ́ kọjá.
Olórí àdúgbò mìíràn, Mustafa Adisa, tún mú aṣojú ìròyìn kan káàkiri àdúgbò náà, ó sì fi àwọn ọ̀nà, àwọn ilé tí àwọn ènìyàn ń gbé àti àwọn ohun amáyédẹrùn mìíràn hàn, tí ó sọ pé wọ́n ti fi sílẹ̀ láìtọ́jú fún ọ̀pọ̀ ọdún.
Nígbà tó ń dáhùn sí ẹ̀dùn ọkàn àwọn olùgbé, Olùdámọ̀ràn Pàtàkì fún Gómìnà Ìpínlẹ̀ Ogun lórí Ọ̀rọ̀ Ìròyìn àti Ètò, Kayode Akinmade, sọ pé ìjọba ti ń ná owó púpọ̀ lórí ìmúgbòòrò àwọn ọ̀nà káàkiri ìpínlẹ̀ náà.
Ó ṣàlàyé pé ó ṣe pàtàkì láti mọ irú ìjọba tí ọ̀nà kọ̀ọ̀kan wà lábẹ́ rẹ̀, nítorí àwọn kan jẹ́ ti ìjọba ìpínlẹ̀, nígbà tí àwọn mìíràn wà lábẹ́ ìjọba ìbílẹ̀.
Akinmade ní:
“Bí ẹ bá wo ọ̀nà láti Shun lọ sí Owode títí dé Ofada, àwọn ọ̀nà ìjọba ìpínlẹ̀ ni wọ́n, a sì ń kọ́ wọn. Ṣùgbọ́n àwọn ọ̀nà tó so mọ́ wọn jẹ́ ti ìjọba ìbílẹ̀.”
Ó sọ pé láti ìgbà tí ìjọba yìí ti wá sípò ní nǹkan bí ọdún méje àtààbọ̀ sẹ́yìn, wọ́n ti kọ́ tó 1,700 kilomita ọ̀nà.
Ó ní ọ̀pọ̀ àwọn ọ̀nà tí wọ́n wà ní ipò búburú báyìí ti wà fún ọ̀pọ̀ ọdún láìrí àfiyèsí tó péye láti ọ̀dọ̀ àwọn ìjọba tó ti kọjá.
Ó ní:
“Láti nǹkan bí ọdún méje àtààbọ̀ tí a ti wá sípò, a ti lè kọ́ tó 1,700 kilomita ọ̀nà.
“Bí ọ̀nà yín bá ti bàjẹ́, kì í ṣe lónìí ni ìṣòro náà ti bẹ̀rẹ̀; ó ti pẹ́ gan-an. Bí ìjọba kan bá ti kọ́ ọ̀nà náà nígbà tó yẹ, ìbá ti wà ní ipò tó dáa.”
Ó fi dá àwọn olùgbé lójú pé gbogbo ọ̀nà ṣe pàtàkì fún ìjọba, ṣùgbọ́n wọ́n gbọ́dọ̀ ṣètò àwọn iṣẹ́ tó ṣe pàtàkì jù lọ káàkiri ìpínlẹ̀ náà.
Ó ní:
“Ohun tí ẹ gbọ́dọ̀ mọ̀ ni pé gbogbo ọ̀nà ṣe pàtàkì fún wa. Nígbà tí a bá fẹ́ ṣe ọ̀nà, a máa ń rí i dájú pé gbogbo ìjọba ìbílẹ̀ ní àǹfààní láti ní ìmọ̀lára pé wọ́n jẹ́ apá kan nínú ìdàgbàsókè.”
Akinmade tún sọ pé ìjọba kò lè dá àdúgbò kan sílẹ̀ nítorí àdúgbò mìíràn.
Ó ní:
“A kò lè bẹ̀rẹ̀ sí í dá Mowe sílẹ̀ fún Ibafo, tàbí kí a dá Ibafo sílẹ̀ fún Magboro. Gbogbo ènìyàn ní ẹ̀tọ́ láti ní ìmọ̀lára pé wọ́n jẹ́ apá kan nínú ìjọba, ṣùgbọ́n ìjọba kò lè ṣe gbogbo nǹkan wọ̀nyí nìkan.”
Síbẹ̀, ó fi dá àwọn olùgbé lójú pé ìjọba máa gbé ìgbésẹ̀ lórí ọ̀nà náà bí ó bá jẹ́ pé ọ̀nà náà wà lábẹ́ àbójútó ìjọba ìpínlẹ̀.
Láti ọwọ́: Jesuferanmi Adeeko