Falana Ké Sí Àwọn Nàìjíríà Láti Béèrè Ìṣírò, Bí Owó Tó Ń Wọlé Sí Ìjọba Ṣe ń Pọ̀ Si
Olùṣègbèjà ẹ̀tọ́ ènìyàn àti agbẹjọ́rò, Femi Falana (SAN), ti ké sí àwọn ará Nàìjíríà láti máa béèrè ìṣírò àti ìdáhùn kedere látọ̀dọ̀ ìjọba nípa bí owó orílẹ̀-èdè ṣe ń wọlé àti bí wọ́n ṣe ń lò ó.
Ìpè Falana wáyé ní àkókò tí àwọn àkọsílẹ̀ ìjọba ń fi hàn pé owó tí ìjọba ń kó jọ láti inú oríṣìíríṣìí orísun ń pọ̀ sí i. Ó ní bí owó tó ń wọlé bá ń pọ̀ sí i, àwọn aráàlú náà ní ẹ̀tọ́ láti mọ ibi tí owó náà ti ń lọ àti ohun tí wọ́n ń lò ó fún.
Gẹ́gẹ́ bí Falana ṣe tẹnumọ́, ìṣírò kò yẹ kí ó jẹ́ ọ̀rọ̀ tí àwọn aráàlú máa ń béèrè lẹ́ẹ̀kọ̀ọ̀kan nìkan. Ó yẹ kí ó jẹ́ apá pàtàkì nínú ìṣàkóso orílẹ̀-èdè, pàápàá nígbà tí ìjọba bá ń gba owó púpọ̀ sí i lọ́wọ́ àwọn aráàlú àti àwọn ilé iṣẹ́.
Falana Fẹ́ Kí Àwọn Aráàlú Máa Béèrè Ibi Tí Owó Wọ́n Ń Lọ
Falana sọ pé àwọn aráàlú kò yẹ kí wọ́n kan mọ̀ pé owó ìjọba ń pọ̀ sí i nínú àpò ìjọba. Wọ́n tún yẹ kí wọ́n ní àǹfààní láti béèrè pé kí ni a ń ṣe pẹ̀lú owó náà?
Ó ní owó tí ìjọba ń gba jẹ́ owó gbogbo ènìyàn, nítorí náà àwọn ọmọ orílẹ̀-èdè ní ẹ̀tọ́ láti mọ bí a ṣe ń ṣètò rẹ̀, àwọn ibi tí a ń ná a àti bóyá àwọn iṣẹ́ tí wọ́n sọ pé wọ́n máa ṣe lóòótọ́ ni wọ́n ń ṣe.
Ìbéèrè irú èyí lè kan àwọn iṣẹ́ amáyédẹrùn, ẹ̀kọ́, ìlera, ààbò, iṣẹ́ fún àwọn ọ̀dọ́ àti àwọn ètò ìdàgbàsókè mìíràn.
Owó Tó Ń Wọlé Ṣe ń Pọ̀ Sí I
Ọ̀kan lára àwọn kókó tó wà lẹ́yìn ìpè Falana ni ìbísí owó tí ìjọba ń kó jọ.
Ní àwọn ọdún àìpẹ́ yìí, ìjọba ti ń gbìyànjú láti mú kí owó tó ń kó jọ láti inú owó-ori, àwọn iṣẹ́ ìjọba, epo àti àwọn orísun owó mìíràn pọ̀ sí i.
Àwọn àtúnṣe owó-ori àti àwọn ìgbésẹ̀ míì tí ìjọba ń gbé ti tún jẹ́ kí ọ̀rọ̀ náà di kókó ìjíròrò láàárín àwọn aráàlú.
Falana fẹ́ kí ìbísí owó tó ń wọlé sí ìjọba bá ìbísí ìṣírò àti ìfarahàn gbangba lọ.
Kí Ni Accountability Túmọ̀ Sí?
Ní ọ̀rọ̀ ìṣàkóso, accountability túmọ̀ sí pé ẹni tàbí ilé-iṣẹ́ tó ní ojúṣe lórí owó àti ohun-ìní gbogbo ènìyàn gbọ́dọ̀ lè ṣàlàyé ohun tí wọ́n ṣe pẹ̀lú rẹ̀.
Fún ìjọba, èyí lè túmọ̀ sí fífi àwọn àkọsílẹ̀ owó hàn, ṣíṣe àlàyé àwọn iṣẹ́ tí owó ti lọ sí, àti fífi ẹ̀rí hàn pé àwọn iṣẹ́ tí wọ́n sọ pé wọ́n ṣe lóòótọ́ ni wọ́n ṣe.
Nígbà tí irú ìṣírò bẹ́ẹ̀ bá wà, àwọn aráàlú lè mọ bóyá owó orílẹ̀-èdè ń ṣiṣẹ́ fún àǹfààní wọn tàbí bẹ́ẹ̀ kọ́.
Falana Kìlọ̀ Lórí Bí A Ṣe Ń Lo Owó Gbogbo Ènìyàn
Falana ti jẹ́ ẹni tó máa ń ké sí ìjọba àti àwọn ilé-iṣẹ́ gbogbo ènìyàn láti máa ṣe ohun tí òfin béèrè.
Nínú ọ̀rọ̀ yìí, ìpè rẹ̀ jẹ́ pé bí ìjọba ṣe ń kó owó púpọ̀ sí i, àwọn aráàlú kò yẹ kí wọ́n dakẹ́.
Wọ́n yẹ kí wọ́n máa béèrè nípa àwọn ìpinnu owó, àwọn iṣẹ́ tí wọ́n ṣe, àwọn ìwé ìṣírò àti ohun tí àwọn aláṣẹ ṣe láti rí i pé kò sí jíjẹ owó tàbí fífi owó gbogbo ènìyàn ṣe ohun tí kò bófin mu.
Àwọn Iṣẹ́ Ìjọba Gbọdọ̀ Han Ní Ojútùú
Ọ̀pọ̀ àwọn aráàlú máa ń wo bí ìjọba ṣe ń ná owó nípa ohun tí wọ́n lè rí ní ojoojúmọ́.
Wọ́n fẹ́ rí ọ̀nà tó dára, ilé ìwòsàn tó ṣiṣẹ́, ilé ẹ̀kọ́ tó péye, omi, iná, ààbò àti àwọn iṣẹ́ pàtàkì míì.
Nítorí náà, bí owó ìjọba bá ń pọ̀ sí i ṣùgbọ́n àwọn aráàlú kò rí ìyípadà tó bá owó náà mu, ó lè mú kí ìbéèrè àti àìgbọ́kànlé pọ̀ sí i.
Èyí ló jẹ́ kí ìṣírò ṣe pàtàkì. Bí ìjọba bá ní owó púpọ̀ sí i, ó tún yẹ kí àwọn aráàlú lè rí ibi tí owó náà ti ń ṣe ìyípadà nínú ìgbésí ayé wọn.
Àwọn Aráàlú Ní Ojúṣe Wọn Náà
Bí ó tilẹ̀ jẹ́ pé Falana ń pè fún ìṣírò látọ̀dọ̀ ìjọba, àwọn aráàlú náà ní ojúṣe kan.
Wọ́n gbọ́dọ̀ mọ̀ nípa àwọn ẹ̀tọ́ wọn, wọ́n sì gbọ́dọ̀ ní ìfẹ́ sí bí ìjọba ṣe ń ṣàkóso owó àti ohun-ìní orílẹ̀-èdè.
Wọ́n tún lè lo àwọn ọ̀nà tó bófin mu láti béèrè fún ìsọfúnni nípa àwọn iṣẹ́ ìjọba àti àwọn ìpinnu tó kan owó gbogbo ènìyàn.
Ìṣírò kì í ṣe ojúṣe àwọn agbẹjọ́rò tàbí àwọn ajàfẹ́tọ̀ ènìyàn nìkan. Ó kan gbogbo ẹni tó jẹ́ ọmọ orílẹ̀-èdè.
Àwọn Àtúnṣe Ìjọba Nílò Ìṣírò Tó Jinlẹ̀
Nígbà tí ìjọba bá ń ṣe àwọn àtúnṣe tó lè mú owó wọlé sí i, irú àtúnṣe bẹ́ẹ̀ máa ń kan ìgbésí ayé àwọn aráàlú.
Bí àpẹẹrẹ, àwọn ìyípadà nínú owó-ori lè mú kí ìjọba rí owó púpọ̀ sí i, ṣùgbọ́n àwọn aráàlú lè fẹ́ mọ bí owó tí a kó jọ náà ṣe máa padà sí àǹfààní gbogbo ènìyàn.
Èyí ló mú kí Falana àti àwọn alátakò mìíràn máa tẹnumọ́ pé ìbísí owó ìjọba gbọ́dọ̀ bá ìbísí ìṣírò àti transparency lọ.
Kí Ni Àwọn Aráàlú Lè Retí?
Ìpè Falana lè tún jẹ́ kí ìjíròrò pọ̀ sí i nípa bí Nàìjíríà ṣe ń ṣàkóso owó àti ohun-ìní rẹ̀.
Bí owó ìjọba ṣe ń pọ̀ sí i, ìbéèrè pàtàkì ni bóyá àwọn aráàlú máa rí àǹfààní tó yẹ nínú rẹ̀.
Ìbéèrè míì ni bóyá àwọn ilé-iṣẹ́ tó ń ṣàkóso owó gbogbo ènìyàn ní àwọn ọ̀nà tó péye láti ṣàyẹ̀wò bí a ṣe ń ná owó náà.
Àwọn àkọsílẹ̀ ìṣírò, àwọn ìròyìn Auditor-General àti àwọn àyẹ̀wò míì lè ṣe pàtàkì nínú dídáhùn sí àwọn ìbéèrè wọ̀nyí.
Ìparí
Femi Falana ti rọ̀ àwọn ará Nàìjíríà pé kí wọ́n má ṣe jẹ́ kí ìbísí owó tó ń wọlé sí ìjọba kọjá láìsí ìbéèrè.
Ó fẹ́ kí àwọn aráàlú máa béèrè pé kí ni owó tí ìjọba ń kó jọ ń ṣe fún orílẹ̀-èdè, ta ló ń bójú tó o, báwo ni wọ́n ṣe ń ná a, àti ibo ni ẹ̀rí àwọn iṣẹ́ tí owó náà ti lọ sí wà?
Ní orílẹ̀-èdè tí owó ìjọba ti di ọ̀kan lára àwọn kókó pàtàkì jù lọ nínú ìṣèlú àti ìṣàkóso, ìṣírò lè jẹ́ ọ̀kan lára àwọn ọ̀nà tó ṣe pàtàkì jù lọ láti rí i pé owó gbogbo ènìyàn ń ṣiṣẹ́ fún àǹfààní gbogbo ènìyàn.
Nítorí náà, ìpè Falana jẹ́ pé àwọn ará Nàìjíríà yẹ kí wọ́n máa béèrè ìdáhùn, kí wọ́n máa tẹ̀lé bí a ṣe ń lo owó orílẹ̀-èdè, kí wọ́n sì máa béèrè fún ìṣàkóso tó ṣí sílẹ̀ àti tó ní ìṣírò.